विलोम शब्द(vilom shabd in hindi)


(साभार -गूगल )

·      उत्कर्ष –अपकर्ष

·      उदात्त —अनुदात्त

·      उत्साह —-निरुत्साह, अनुत्साह

·      उत्तम  —अधम

·      उद्यमी —-निरुद्यम

·      उत्थान –पतन

·      उधार –नकद

·      उपरि     —अधः

·      उपयुक्त —-अनुपयुक्त

·      उग्र        —सौम्य

·      एकता —अनेकता

·      एकत्र    — विकीर्ण

·      ऐश्वर्य   —अनैश्वर्य

·      एकेश्वरवाद –बहुदेववाद

·      कीर्ति     —अपकीर्ति

·      कुरूप —सुरूप

·      करुण    —निष्ठुर

·      क्रय     —विक्रय

·      कायर   —निडर

·      कटु      —मधु

·      क्रूर     —अक्रूर

·      कृत्रिम —प्रकृत

·      कठोर, कर्कश— कोमल

·      कृष्ण —श्वेत, शुक्ल

·      कृतज्ञ —कृतघ्न

·      कनिष्ठ— ज्येष्ठ

·      कर्म    —निष्कर्म, अकर्म

·      कपटी —निष्कपट

·      कुटिल— सरल

·      क्रोध    —क्षमा

·      कर्मण्य —अकर्मण्य

·      कोप   —कृपा

·      कृपण —-दाता

·      कर्मठ  —अकर्मण्य

·      खेद –प्रसन्नता

·      गणतंत्र —राजतंत्र

·      गुरु        –लघु

·      गुप्त -प्रकट

·      ग्रस्त    –मुक्त

·      ग्राह्य  —त्याज्य

·      गगन — पृथ्वी

·      गरल  — सुधा

·      गीला  — सूखा

·      गौरव  —लाघव

·      गृहस्थ –संन्यासी

·      गत   —आगत

·      गुण  — दोष

·      गमन –आगमन

·      घात —प्रतिघात

·      घरेलू —-बाहरी, वन्य

·      चाह  —अनचाह

·      चिरंतन —नश्वर

·      छाँह —धूप

·      चोर —साधु

·      छली —निश्छल

·      छूत —अछूत

·      जन्म —मृत्यु, मरण

·      ज्येष्ठ —कनिष्ठ

·      जागरण —निद्रा

·      जल —स्थल

·      जीवित —मृत

·      जातीय —विजातीय

·      जटिल  — सरल

·      जय      —पराजय

·      जङ      —चेतन

·      ज्योति —तम

·      जीवन —मरण

·      जंगम —स्थावर

·      ज्वार   —भाटा

·      जल्द   — देर

·      ताप   —शीत

·      तम   —आलोक, ज्योति

·      तीव्र   —मंद

·      तुच्छ –महान

·      देव    —दानव

·      दृष्ट, दुर्जन— सज्जन

·      देय   —अदेय

·      दीर्घकाय —कृशकाय

·      धनी   —-निर्धन

·      तिमिर— प्रकाश

·      तामसिक— सात्त्विक

·      तुकांत —-अतुकांत

·      तरल   —ठोस

·      दिवा  — रात्रि

·      दूषित  — स्वच्छ

·      दुर्बल, निर्बल—- सबल

·      दक्षिण  — वाम, उत्तर

·      ध्वंस     —निर्माण

·      नूतन     —पुरातन

·      न्यून     —अधिक

·      नश्वर   —शाश्वत, अनश्वर

·      निंदा    — स्तुति

·      नागरिक —ग्रामीण

·      निर्मल   —मलिन

·      निरामिष —सामिष

·      निर्लज्ज —सलज्ज

·      निर्दोष   —सदोष

·      निर्माण —-विनाश, ध्वंस

·      नगर     —ग्राम

·      निर्दय     — सदय

·      नैसर्गिक —-कृत्रिम, अनैसर्गिक

·      निष्काम –सकाम

·      निंद्य    —वंद्य

·      निरक्षर   —साक्षर

·      पंडित    — मूर्ख

·      पक्ष      —विपक्ष

·      प्रमुख  —–सामान्य, गौण

·      प्रलय   — सृष्टि

·      प्रारंभिक —-अंतिम

·      पाश्चात्य—- पौवार्त्य, पौरस्त्य

·      प्रशंसा   —निंदा

·      पाप     —पुण्य

·      परार्थ  —- स्वार्थ

·      पुरस्कार —दंड, तिरस्कार

·      पूर्ववर्ती —-परवर्ती, उत्तरवर्ती

·      परतंत्र —स्वतंत्र

·      परमार्थ —स्वार्थ

·      परुष    —कोमल

·      प्रधान  —गौण

·      प्रवृत्ति —निवृत्ति

·      प्राचीन —नवीन, अर्वाचीन

·      प्रत्यक्ष —परोक्ष

·      प्राकृतिक —-कृत्रिम, विकृत, अप्राकृतिक

·      पुष्ट  — क्षीण, अपुष्ट

·      परिश्रम —विश्राम

·      पूर्व   —उत्तर, अपर, पश्चिम

·      पूर्णता —अपूर्णता

·      प्रयोग —अप्रयोग

·      बंधन— मुक्ति, मोक्ष

·      बाह्य —अभ्यंतर

·      बाढ़   — सूखा

·      भूत   — भविष्य

·      भोगी — योगी

·      बहिरंग –अंतरंग

·      बलवान –बलहीन

·      बर्बर    —सभ्य

·      भौतिक –आध्यात्मिक

·      भद्र    —अभद्र

·      मानव– दानव

·      मूक —वाचाल, मुखर

·      मृदुल –कठोर

विलोम शब्द

·      मुख       —पृष्ठ, प्रतिमुख

·      महात्मा –दुरात्मा

·      मिलन   —विरह

·      मृत –जीवित

·      मुनाफा –नुकसान

·      योग –वियोग

·      योगी    —भोगी

·      रक्षक   —भक्षक

·      राजतंत्र –जनतंत्र

·      रत –विरत

·      रागी      —विरागी

·      रचना    —ध्वंस

·      रूपवान –कुरूप

·      रिक्त, अपूर्ण— पूर्ण

·      लघु       —गुरु, दीर्घ, महत्

·      लौकिक –अलौकिक

·      लिप्त     —निर्लिप्त, अलिप्त

·      लुप्त     — व्यक्त

·      विवाद    —निर्विवाद

·      विशिष्ट —साधारण

·      विजय   —पराजय

·      विस्तृत —संक्षिप्त

·      विशेष    —सामान्य

·      वसंत     —पतझङ

·      बहिष्कार —स्वीकार, अंगीकार

·      वृद्धि      —ह्रास

·      विधवा —-सधवा

·      विमुख  —सम्मुख, उन्मुख

·      वैतनिक —अवैतनिक

·      विशालकाय— क्षीणकाय, लघुकाय

·      वीर     —कायर

·      वृहत्, महत्—– लघु, क्षुद्र

·      व्यस्त —-अकर्मण्य, अव्यस्त

·      व्यावहारिक— अव्यावहारिक

·      विपत्ति— संपत्ति

·      वृष्टि   —अनावृष्टि

·      विपद्   —संपद्

·      वक्र     — सरल, ऋजु

·      विशिष्ट —सामान्य

·      वियोग, विरह– मिलन

·      सम —विषम

·      सजीव— निर्जीव, अजीव

·      सफल —–विफल, असफल, निष्फल

·      सरल —-कुटिल, वक्र, कठिन

·      सजल –निर्जल

·      स्वजाति– विजाति

·      सम्मुख –विमुख

·      सार्थक –निरर्थक

·      सकर्म –निष्कर्म

·      सुकर्म —कुकर्म, दुष्कर्म

·      सुलभ —दुर्लभ

·      सुपथ —कुपथ

·      स्तुति —निंदा

·      स्मरण —विस्मरण

·      सशंक— निश्शंक

·      सगुण —निर्गुण

·      सबल —दुर्बल, अबल

·      सनाथ –अनाथ

·      सहयोगी– प्रतियोगी

·      स्वतंत्रता –परतंत्रता

·      संयोग –वियोग

·      सम्मान  —अपमान

·      सकाम  — निष्काम

·      साकार   —निराकार

·      सुगंध    — दुर्गंध

·      सुगम    — दुर्गम

·      सुशील   —दु:शील

·      स्थूल    —सूक्ष्म

·      संपद्     —विपद्

·      सुनाम —दुर्नाम

·      संतोष —-असंतोष

·      सुधा    — गरल, विष, हलाहल

·      संकल्प —विकल्प

·      संन्यासी —गृही, गृहस्थ

·      स्वधर्म —विधर्म, परधर्म

·      समष्टि— व्यष्टि

·      संघटन —विघटन

·      साक्षर –निरक्षर

·      सद्वृत्त— दुर्वृत्त

·      समूल  — निर्मूल

·      सत्कर्म —-दुष्कर्म

·      सुमति— कुमति

·      संकीर्ण— विस्तीर्ण

·      सदाशय —दुराशय

·      सुकृति—- कुकृति, दुष्कृति

·      समास —व्यास

·      स्वल्पायु— चिरायु

·      सुसंगति —कुसंगति

·      सुपरिणाम—- दुष्परिणाम

·      सौभाग्य —दुर्भाग्य

·      सखा     —शत्रु

·      सौम्य—– उग्र, असौम्य

·      स्वामी —-सेवक

·      सृष्टि —-प्रलय, संहार

·      संधि — विग्रह

·      स्थिर  —- चंचल, अस्थिर

·      सबाध  —-निर्बाध

·      स्वार्थ —निः स्वार्थ, परमार्थ

·      सत्कार—– तिरस्कार

·      सापेक्ष —-निरपेक्ष

·      सक्षम —-अक्षम

·      सादर  — निरादर

·      सलज्ज— निर्लज्ज

·      सदय — निर्दय

·      सुलभ —दुर्लभ

·      स्वप्न —जागरण

·      संकोच —-असंकोच, प्रसार

·      सभ्य —असभ्य, बर्बर

·      सुदूर —-सन्निकट, अदूर

·      सभय —निर्भय, अभय

·      सामान्य— विशिष्ट

·      स्तुत्य — निंद्य

·      सुकाल— अकाल, दुष्काल

·      शकुन  —अपशकुन

·      शीत    —उष्ण

·      शुक्ल   —कृष्ण

·      श्वेत    —श्याम

·      शासक —शासित

·      शयन —जागरण

·      शृंखला —विशृंखला

·      श्रव्य —दृश्य

·      शोषक —पोषक

·      श्लील —अश्लील

·      शांति —क्रांति, अशांति

·      शुष्क —सिक्त

·      शत्रु —मित्र

·      श्रीगणेश —इतिश्री

·      श्रद्धा —घृणा, अश्रद्धा

·      श्यामा— गौरी

·      हास —रूदन

·      ह्रस्व —दीर्घ

·      हर्ष —-विषाद, शोक

·      हिंसा —अहिंसा

·      क्षर —अक्षर

·      क्षणिक —शाश्वत

·      क्षम्य— अक्षम्य

·      क्षुद्र ——विराट्, विशाल, महान

 

Comments

Popular posts from this blog

अज्ञेय की काव्यगत विशेषताएँ

असाध्य वीणा कविता की काव्यगत विशेषता.

तलाकनामा